Pomakların Etnik Bilinci / Aydzhan NEVREZOVA

Pomakların Etnik Bilinci

amblem_yenıa Pomak Toplumunun Kimlik Sorunu

Balkanlarda, milliyetçiliğin aşırı ve agresif olarak yayılması, Balkan ulusların yüzyıllardır farklı kimlikle tanınmış, Müslümanlar aslında Türk olmadıklarını, kendi milletlerine mensup olduklarını, Türkçe’nin onların ana dilleri olmadığını farklı din veya kültüre sahip küçük gruplar için “Onlar aslında şudur, bu değildirşeklinde tartışmalar başlamıştır.Bulgarlar Türk-Müslüman azınlığın isimlerini değiştirip Türk olma utancından kurtuldunuz” diyordu. Aslında onlar bundan hiç utanmıyordu. Asıl Bulgarlar, Sırplar tarafından alay ediliyordu ve Bulgar olduklarını gizliyordular. Çünkü Bulgarlar Güneyde Helenleşmiş, Kuzeyde Romanileşmiş, Batıda Sırplaştırılmış ve Bulgaristan içinde Türkleştirilmiştir. Bulgarlar dili etnik kimliğin savunulması için tek bir unsur gibi görüyordu. Fakat daha sonra dil milli iddia için kullanılamadığında Bulgaristanda yaşayan Türk ve Pomaklar’ın Türkleştirilmiş Bulgar oldukları ileri sürmeye başladılar.(1 )

Güneydoğu Avrupanın Müslüman nüfusu türdeş değildir. Etnik bakımından bunlar Arnavut, Türk, Pomak ve Çingene kısımlarından oluşmaktadır. Pomaklar Slav dili konuşan Müslümanlardır ve yaşadığı ülkenin dilini konuşmaktadır (Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan, Makedonya). Pomaklar ya etnik Türkü ya da yaşadığı ülkenin etnisitesine bağlı hissediyor. Bulgar tarihçiler Pomakları Bulgar, Türkler ise Müslüman olduklarını ileri sürmektedirler.

Pomak toplumu kendisi de Bulgar olduğunu kabul etmeyi zor görüyor, çünkü bu onların Müslüman olmadıkları anlamına gelecektir. Pomakların etnik kimliği çevredeki komşuların etnik kimliklerinden çok etkilenmektedir. Bulgaristan Azınlık İlişkiler şubesinde çalışan Tomovaya göre Batı Rodop bölgesinde Bulgar arasında yaşayan Pomaklar, Bulgarlar tarafından asimile edilmekten korktukları için kendilerini Türk kimlikle belirliyor ve HÖH partisi için oy veriyor. Doğu Rodop bölgesinde Türkler arasında yaşayan Pomaklar Türkler arasında asimile edilmeye korktukları için kendilerini Bulgar kimlikle belirliyor ve genelde BSP partisi için oy veriyor.(2)

Bulgaristandaki ve genel olarak Balkanlardaki Müslümanların dini bir tür ulusal mensubiyet belirleyen bir unsur olduğunu söylemek mümkündür.

Balkanlarda en tutucu etnik grub olan Pomakların milli kimliği din üzerinde kurulmuştur. Onların bilincinde Pomak ve Müslüman kelimeler iki eşit kavramlardır ve İslamiyeti din ve uyrukluluk gibi görüyorlar. Osmanlıİmparatorluğunun yıkılmasından sonra yaklaşık 100 yıl süren politik baskılarının etkisi nedeniyle günümüzde bazı Pomaklar kendilerini Bulgar, Makedon veya Yunan gibi belirlemektedirler.

1990lardan sonra Bulgaristanda tanınan isim hakkı doğrultusunda Pomaklardan %70,9u geri Müslüman isimlerini almıştır, %13,0’ı ise Bulgar ismiyle kalmayı tercih etmiştir.(3)

b. Pomak Toplumunun Etnodemografik Karakteristiği

Uzman verilerine göre Balkanlar’da Pomakların toplam nüfusu 500.000 civarında olduğu ve en büyük nüfus oranlarının- 150.000200.000 kişi arasında- Bulgaristanda olduğu tespit edilmiştir. Bulgar Milli İstatistik Enstitüsünün verilerine göre Pomakların, bu nüfusun 70.251’i Bulgar, 63.595’i Müslüman ve 25.540’ı Türk olduğunu belirtilmiştir. Pomakların kesin nüfus sayımının belirlenmesi güçtür, çünkü onlardan bazıları dini nedeniyle kendini Türk belirlerken, diğerleri ise dilleri nedeniyle kendini Bulgar gibi belirliyor.(4)

Bulgaristandaki Pomakların büyük çoğunluğu Rodop Dağları bölgesinin Gotse Delçeve, Yakoruda, Ardino, Velingrad, Pazarcik, Smolyan illerinde yaşamaktadırlar. Genellikle şehirlerde Bulgarlar arasında yaşayan Pomaklar kendilerini Bulgarlarla özdeşleştirmektedirler.

Pomak nüfusunun en yüksek orana sahip sancağından birisi Smolandır ve burada %70 oranından fazla çoğunluğu oluşturmaktadırlar (117.000 kişi). Pomaklar, Blagoevgrad sancağında %16 (56.000 kişi), Kırcaali sancağında %7 (30.000 kişi) bir nüfus oranına sahipler. Kuzey Bulgaristanda Pomak nüfusun en fazla göründüğü sancaklarından birisi Lovça’dır (%4, 9.000). (5)

1992 nüfus sayımları Pomakların 120.000i İslam dinine mensup ana dilleri Bulgarca ve Bulgar oldukları belirtilmiştir. Yaklaşık 600.000nın ana dilleri Bulgarca, İslam dinine mensup Türk olduğu belirtilmiştir. Diğer 65.000 kişi etnik kimliğini Pomak olarak belirtmiştir. Mart 2001 son nüfus sayımlarında Pomaklardan 83.000 kişi kendini Bulgar Müslüman’ı olarak tanıtmıştır.(6)

Pomaklar ayrı azınlık grubu gibi sayılmamasına rağmen ülkedeki %13 Müslüman nüfusunun ayrılmaz bir parçası olduğu gibi, Bulgarların %83 olan nüfuslarından bir parçası gibi de kabul ediliyor.(7)

c. Pomak Toplumunun Sosyal Durumu

Pomakların geleneksel iş tutumları sebze ve tütün üretimi, hayvancılık ve madenciliktir. Bulgaristan’ın geçiş süreci sırasında bu sektörlerinde yaşanan kriz sonucunda Pomakların ekonomik durumları gittikçe kötüleşti ve çoğu işsiz kaldı. Tütün pazarının daralması ve Rodop bölgedeki madenlerin kapatılması Pomak toplumunun temel gelir noktalarını da etkiledi.

Pomakların 1990lı yıllarında yüzleştiği ekonomik sıkıntılar nedeniyle Bulgaristan sınırları içerisine doğru göç etmeye başladılar. Pomakların toplumsal veya siyasi kuruluşları olmadığı gibi HÖH partisinin çerçevesi içinde çok az kişiyle temsil edilmektedirler.(8)

Hazırlayan ..: Aydzhan NEVREZOVA / Ankara – 2006

T. C. GAZI UNIVERSITESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ULUSLAR ARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI / BULGAR YONETİMİNDE AZINLIKLAR (1878–2004)

————————————-

1..: Stoyu SHİSHKOV: The Macedonian Conflict: Ethnic Nationalism in a Transnational World, New Jersey: Princeton Univ. Pres, 1995, p.11. Pomakların etnik kimliği hakkında ayrıntılı bilgi için bkz: Madeleine DANOVA: “Transformation of Ethnic İdentity the Case of the Bulgarian Pomakshttp://www.nationalismproject.org/books/bookrevs/lord.html

2..: Ali EMİNOV: Turkish and other …. , a.g.e., p.109. 222 Rodop-Bulgaristan Türkleri Tarihten Siliniyor mu?…a.g.e., s.8

3..: Sibel TURAN: a.g.e., p.74-78. ; “Terror” Human Rights Dialogue: Cultural Rights (Spring 2005) in:http://ww.cceia.org/viewMedia.php/premTemplateID/8/prmID/5146

4..: ÇINAR: a.g.e., s.132. 1992 nüfus sayımlarına göre Pomakların toplam 250.000 nüfusu olduğu belirlendi.Bu nüfusundan 170.934’ü Sünni Müslümandır. Bkz: PIRVANOV: a.g.e., s.222.

5..: ÇINAR: a.g.e., s.133.

6..: MARUSHİAKOVA: a.g.m., s. 53

7..:Bulgarian Ethnic Model. A Pragmatical National Version of the Multy Ethnic Dialog, Part II, Bulgaria Eyhnic Minorities Classification. http://members.tripod.com/crcs0/lgivl1-1.html

8..: PIRVANOV: a.g.e., s. 223