Poturnyatsi , Pomatsi Eşleşmesi Üzerine / Aşkın Koyuncu

PoturčenjaciVasil Kınçov 1900 yılında Pomak (Pomatsi), Poturnyak  tabirlerini es anlamlı olarak kullandığı görülmektedir:[1]

“Makedonya’da çok sayıda izturçen (Türkleşen) nüfus vardır. Poturnyatsi (Poyurnyak/Poturnak/Türkleşmiş olanlar) sayısı orada yaşayan Bulgarların %10’u kadardır. Rodop Poturnyaklarına, tıpkı Bulgaristan Prensliği’ndekilere olduğu gibi Pomatsi (Pomaklar) denir. Şar (Dağı) Poturnyaklarına ise Torbeş denir, bu isim onlara Hıristiyan Bulgarlar ve Arnavutlar tarafından istihzâen verilmiştir. Kiçevo (Kırçova)’da Müslüman Bulgarlara Arnavutlar tarafından alaylı bir şekilde Arnavutça amca, birader anlamında Apovtsi (Apovçi) adı verilir. Hıristiyan Bulgarlar ise Kiçevo’daki Poturnyaklara Çitak adını vermektedirler….”

Kanaatimize göre Pomak teriminin Bulgarca Poturnyak/Poturnak tabirinden gelmis olması daha muhtemeldir. Çünkü Balkanlar’da İslamiyet Türkler vasıtasıyla yayıldığı için Türklük ve Müslümanlık eş anlamlı tutulmustur. Buna bağlı olarak Slav dillerinde ihtida ederek Müslüman olanlara etimolojik olarak “Türklüğe geçmis, Türk olmus” anlamlarına gelen Potur, Poturi, Poturnak, Poturçen ve Poturçi gibi isimler verilmistir. Diğer taraftan, din değistirme dolayısıyla mühtediler İslam kimliği etrafında birlesmisler ve zamanla yerli halklarla aralarında bir uçurum olusmustur. Dolayısıyla Potur tabiri aynı zamanda Hıristiyanlar tarafından kendilerinden koptuklarını düşündükleri nev- Müslimlerle aralarında zuhur eden yabancılaşmayı ifade etmektedir.[2]

Burada sözü edilen Poturnak kelimesinin Bulgarcadaki manası da “Türklüğü kabul eden Hıristiyan”dır. Keza, Poturçvam-Poturça fiili “Türklestirmek”, Poturçvam se ise “Türklesmek, Müslümanlığı kabul etmek” anlamlarındadır.[3]

Slav dillerindeki bu terimler, dil ve etnisiteye dayalı milliyet anlayısının henüz ön plana çıkmadığı ve dinin halklar arasındaki en önemli ayırıcı veya birlestirici unsur olarak telakki edildiği ulusçuluk öncesi dönemdeki aidiyet algısını yansıtmaktadır. Bu algının olusumunda süphesiz etnik kökene önem vermeksizin tebaayı Müslim ve Gayrimüslim seklinde tasnif eden Osmanlı millet anlayısının da mühim bir katkısı vardır. Nitekim Osmanlı terminolojisinde Pomak tabirinin ancak 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi’nden sonra ortaya çıkması tesadüf değildir.

Yrd. Doç. Dr. Aşkın Koyuncu

Balkan Savaşları Sırasında Pomakların Zorla Tanassur Edilmesi (1912-1913) isimli Çalışmadan Alınmıştır.

—————————————–

[1]- Vasil Kınçov, Makedoniya: Etnografiya i Statistika, I izd. Bılg. Knijovno D-vo, Sofiya 1900, -II fototipno izd. “Prof. M. Drinov”, Sofiya 1996,- s. 41,42, vd. (Metinde italik terimler ve parantez içindeki açıklamalar bizimdir). Öte yandan, Bajraktarević, Makedonya’da Sırpça konusan Müslümanlara, Torbes ve Potur’lara, Pomak denmesinin 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi’nden sonra Bulgaristan’dan yapılan göçler ve Makedonya’daki Bulgar eğitim ve kültürel faaliyetleri neticesinde ortaya çıktığını iddia etmektedir. (F. Bajtaktarević, a.g.m., s. 320).

[2]- Evgeni Radushev, Balkan Hıristiyanları arasında ihtida ederek Müslüman olmanın hâlâ Türk olmakla esdeğer tutulduğunu belirtmektedir. Evgeni Radushev, “Meaning of the Historiographic Myths about Conversion to Islam”, Halil İnalcık Armağanı – I, Yay. Haz. Taskın Takıs, Sunay Aksoy, Doğubatı Yayınları, Ankara 2009, s. 216.

[3]- G. Klasov-S. Nikolov, Bılgarsko-Turski Reçnik, Đzdatelstvo na BAN, Sofiya 1957, s. 400.